یزدان سلحشور

بی‌بلیط

پیش از آن‌که بی‌نظمی

                      مال من باشد

                      تو نیمکت را ترک گفته‌ای

بگذار شاخه بپیچد / پیش از ورود به ایستگاه!

بگذار چراغ‌های انار

                      قرمز شوند

بگذار پاییز

            درهایش را باز کند

و تو بر صندلی سیزده

                 در سومین کوپه‌ی این قطار

                                     از آتش بگذری

حالا چهل‌ساله ای

           و قواعد بازی

           در ایستگاه میانی

                     کامل شدند

تو فقط

بلیط ‌ات را پاره می‌کنی

                و بر صندلی می‌نشینی

                           به همین آسانی!

به همین آسانی

چند موی سفید

صندلی‌های دیگر را اشغال می‌کنند

چند رؤیای عصا به دست

بدون بلیط سوار می‌شوند

تو فقط به احترام برمی‌خیزی

صندلی‌ات

           بلیت را تعارف می‌کنی

و پیش از آن‌که رئیس این قطار

     ــ در نُه ماهه‌گی‌اش ــ

تو را در ایست‌گاه چهل‌ویک‌ساله‌گی‌ات

                                پیاده کند

                                آرام می‌گویی:

                                "پسرم!

                                بخواب!

                                این نخستین پاییز توست

                                و تو نخستین رئیسی هستی

                                که پدرش را از قطار

                                اخراج می‌کند!"

شهریور 87

Ç

از یادداشت هاى خصوصى سپهبد احمدراشد [از فرماندهان ارشد ارتش صدام]:
روز اول:
طبق دستور، پیشروى و عقب نشینى را همزمان اجرا کردیم. از جناح چپ، پیشروى کردیم و از جناح راست، عقب نشینى. من مخالف بودم اما دستور از ستاد ارتش بود. چاره اى نبود. فکر مى کردند که شاهکار مى کنند، خرابکارى کردند. تلفات زیاد بود هم در پیشروى هم در عقب نشینى. معلوم نیست که این ارتش را چه کسى دارد اداره مى کند. من که کم آورده ام. احتمالاً همه کم آورده اند!
روز دوم:
یک فهرست صد نفره آوردند پیشم. اسم کسانى بود که در پیشروى دیروز، از «خط» فرار کرده بودند. گشتى هاى ما آنها را گرفته بودند چون غذا نداشتند و داخل اردوگاه سرک کشیده بودند براى آب و غذا. حکم شان مشخص بود. فرار از خط، حکمش اعدام بود. فقط باید امضا مى کردم. زیر این فهرست ها را زیاد امضا کرده ام اما این بار دست و دلم لرزید چون خودم مى دانستم که فرماندهان ارشد را باید اعدام کرد نه سرباز هایى را که بى دلیل دل به دریا زده بودند. طبق دستور به دریا زده بودند و دریا آنها را بلعیده بود. چاره اى نبود اما؛ باید امضا مى شد. گفتم مى خواهم اعدامى ها را ببینم. آنها را به دسته هاى ده تایى تقسیم کرده بودند و یک چاله بزرگ هم با بولدزر کنده بودند. خانواده هایشان هیچ وقت نمى فهمیدند که آنها کجا دفن شده اند. به خانواده هایشان گفته مى شد که اسیر شده اند و توسط ایرانى ها کشته شده اند و جاى جسدشان نامشخص است. اینطور مى توانستند با مرگ خود هم به آرمان هاى میهن عربى خدمت کنند. زمین، شل و ول بود. آنقدر باران خورده بودکه از سختى و زمختى درآمده بود اما تا گل شدن فاصله داشت. به صورت ها نگاه کردم، هیچ کدام بالاتر ،۲۱ ۲۲ سال نداشتند. سروان، دستور خبردار داده بود اما من آزاد باش دادم. ریش هایشان یک روزه بود و مستحق اضافه خدمت و انفرادى؛ ولى دیگر خدمتى نمانده بود. 10 دقیقه بعد، هیچ کدامشان زنده نمى ماندند که نگران اضافه خدمت باشند. نا امید و خسته به نظر مى رسیدند.
از سروان پرسیدم که چیزى خورده اند یا نه. با غرور گفت نه! فکر مى کرد که لازم نیست، خائن ها چیزى بخورند. سنش به ۳۴ سال نمى رسید. با غرور از جمهورى و آرمان هاى خلق هاى عرب حرف مى زد. مى گفت: «تهران را روى سرشان خراب مى کنیم. آنها از اسرائیل خطرناک ترند!» حرف هاى تکرارى دانشکده افسرى را داشت تحویلم مى داد. اگر کمى خوددار نبودم همانجا یک گلوله توى سرش خالى مى کردم. دستور دادم که بین اعدامى ها، جیره کامل قسمت کنند و به هر کدامشان یک نخ سیگار بدهند. سروان، آشکارا ناراحت به نظر مى رسید انگار از جیره غذایى اش چیزى کم شده باشد. گفت: «نمى شود قربان! ترسوها که غذا نمى خورند!»
پرسیدم: «نمى شود سروان مى دانى اطاعت نکردن از مافوق، در زمان جنگ، چه حکمى دارد » مى دانست و سکوت کرد. خیلى دلش مى خواست من هم لابه لاى اعدامى ها بودم. این را از نگاهش خواندم. همیشه باید از افسرهاى جوان ناراضى، دورى کرد. گاهى وقت ها، توى هرکى هرکى عملیات، آدم را با کلت از پشت مى زنند. باید خیلى مواظب این یکى باشم. مطمئنم گزارش غذا دادن به فرارى ها، نیم ساعت بعد، روى میز رئیس استخبارات است.
روز سوم[صبح]:
شب خوبى نداشتم. صحنه اعدام سربازها، هى توى خواب تکرار مى شد. به قدرى زیاد بود که به کل ارتش عراق تعمیم پیدا کرده بود.
همه اعدام مى شدند. همه فرارى بودند.
من هم اعدام مى شدم. همه فرماندهان اعدام مى شدند.
دستور اعدام را سروان مى داد که قیافه اش شبیه صدام بود؛ یعنى گاهى وقت ها خودش بود گاهى وقت ها صدام.
حفره اى که براى اعدامى ها کنده بودند خیلى بزرگ بود. آن سرش را نمى شد دید. سروان، خودش سردوشى ها را مى کند و بعد، مراسم اعدام را اجرا مى کرد. از همه اعدامى ها هم یک سؤال واحد مى پرسید: «آفتابگردان ها چند بار شلیک کردند » البته سؤال بى ربطى بود اما توى خواب این طور به نظر نمى رسید انگار سؤال خیلى مهمى بود و هرکى یک جوابى مى داد. من خودم جواب دادم: «سپیده دمان!» چند افسر دیگر هم جواب دادند: «همان موقع که زیتون ها رسیدند!» کاملاً بى ربط بود. حتى توى همان خواب بى در و پیکر هم مى شد تشخیص داد.
روز سوم [عصر]:
«خط یک» در آرامش نسبى است. ما درخطوط عقب نشینى مان، ایرانى ها در خطوط پیشروى شان مستقر شده اند. حالا تکلیف هر دو طرف روشن است. مى توانیم با باران کنار بیاییم و ۱۰ روزى را در سکوت سر کنیم. تیر اندازى هاى پراکنده هم هست اما کم است. این روزها، بازار تک تیرانداز ها داغ است. امروز، به یکى شان، مدال درجه سه لیاقت دادم. کهنه سربازى بود که دوروبر پنجاه را داشت و در ،۱۹۷۶ در مسکو، به عنوان تک تیرانداز برتر، از دست برژنف نشان نظامى لنین را گرفته بود. اساساً مارکسیست بود اما قبول کرده بود به آرمان هاى حزب بعث قسم بخورد و گذشته اش در جنگ هاى آنگولا و شرکت در یک سوءقصد ناموفق نسبت به سفیر سابق ایران در فرانسه- در ۱۹۷۵- او را پیش صدام عزیز کرده بود و بدون این که دانشکده افسرى را پشت سر گذاشته باشد، سرهنگ شده بود. از اعراب شاخ آفریقا بود اما در مجلات پایتخت- وقتى که عکس اش را به عنوان قهرمان ملى، روى جلد، چاپ مى کردند- پسوند تکریتى را به نامش اضافه مى کردند. از بالا دستور آمده بود که نشان درجه دو لیاقت دریافت کند اما در دو روز گذشته، تنها توانسته بود سه پاسدار را با گلوله بزند که سومى به شانه اش اصابت کرده بود واحتمالاً هنوز زنده بود. آمار خودش با آمار مخبر من که همراهش فرستاده بودم فرق داشت. خودش مى گفت که ۱۲ نفر را زده و مخبر را به دروغگویى متهم مى کرد و دائم داد مى زد که شکایت پیش صدام مى برد. به دفترم دعوتش کردم و خیلى آرام- طورى که صدایم را در اتاق بغلى نشنوند- گفتم: «سرهنگ! یا هر چیزى که باید الآن صدایت کنم؛ شاید هم الاغ! به نظرم تو فقط جاسوس روس ها هستى بین ما. من خودم توى مسکو درس نظام خوانده ام. مى دانم الکى به هر کسى نشان نظام لنین نمى دهند. حالا، یا با همین مدال درجه سه بساز یا یک گلوله وسط سرت مى کارم و هفته بعد، عکس ات همه مجلات عراق را پر مى کند که یک تنه مقابل حمله یک گردان ایرانى مقاومت کرده اى و بعد با ترکش توپ، در حالى که پرچم عراق را بغل کرده بودى، کشته شده اى. چطور است خودت انتخاب کن!» به نظرم رسید که اصلاً انتظار این یکى را نداشت البته خودش مى دانست که صدام به اسطوره هاى مرده بیشتر احتیاج دارد تا اسطوره هاى زنده. پس از روى صندلى بلند شد، سلام نظامى داد و از در بیرون رفت.
روز آخر:
خوابم تعبیر شد. رئیس جمهور براى شکست چهار روز قبل، دستور اعدام فرماندهان حمله را داده است. دستور حمله البته از خودش بوده اما خب! حتماً ما مقصریم. با میانجى گرى سفیر اتحاد جماهیر شوروى در عراق، حکم اعدام من به خودکشى تغییر پیدا کرده. با سفیر، در دانشکده افسرى مسکو، همکلاس بودم. خودکشى مزایاى خودش را دارد. لااقل خانواده ام از حقوق شهروندى محروم نمى شوند. بعد از رسیدن ابلاغیه صدام، سروان را احضار کردم. بدون سلام نظامى وارد شد و روى صندلى نشست. لبخند کجى گوشه لبش بود. گفتم: «مى دانى که.‎/. » مى دانست. گفتم: «به من اختیار داده شده براى تنبیه افسران رده میانى، دو افسر را به انتخاب خودم اعدام کنم.» این یکى را نمى دانست. زود منظورم را فهمید اما قبل از محو شدن لبخند کج اش، توى سرش شلیک کرده بودم.
سرهنگ را، صبح، ساعت ،۹ وقتى که داشت سمینوف اش را تمیز مى کرد، از پشت سر هدف گرفته بودم و حالا، نوبت خودم بود. به نظرم، پایان بدى نبود. یک «آن» به یاد «قهرمان دوران» افتادم که متن اصلى اش را در دوران دانشجویى به روسى خوانده بودم. به خودم گفتم: «شاید لرمانتوف هم همین طور مرد.» و به ساعت دیوارى و کلتم نگاه کردم. 10 دقیقه بعد، شلیک مى شد؛ و این، پایان بود.

ساعت ۲‎/۴۵ صبح
عملیات تمام شده. کشته هاى عراقى روى زمین پخش و پلاهستند. صحنه خوبى نیست اما چاره اى هم نیست. همه مى خواهند این پیروزى را جشن بگیرند اما اول باید کشته هاى دشمن را جمع کرد. به حمید مى گویم: «از گیر افتادن تا برنده شدن، نیم ساعت فاصله بود. نیم ساعت قبل، وصیتمان را هم کرده بودیم. حلالیت طلبیده بودیم.» حمید مى خندد اما رنگش عین گچ، سفید است. از جاى زخم زیر زانویش که ۵ دقیقه قبل، ساق پایش بود و دیگر نیست، خون مى زند بیرون. آرام اما مداوم مى زند بیرون.
باندهاى سفید قرمزند. مى گویم: «ما پیروز شدیم حمید.» اما حمید دیگر نمى خندد. از حال رفته. داد مى زنم: «پس این آمبولانس چه شد »

ساعت ۲‎/۱۵ صبح
نیروهاى کمکى، دشمن را دور زده اند و از پشت سر، حمله کرده اند. دیگر مشخص شده که محاصره شکسته شده. حمید مى گوید: «وقتش بود. دیگر وقتش بود. زیادى پر رو شده بودند.» فکر مى کنم که همه این طور فکر مى کنند. عراقى ها زیادى پررو شده بودند. حمید مى گوید: «اصلاً فکرش را هم نمى کردند که این طور بشود. خیلى مغرور شده بودند. دیدى چطور با همان فارسى شکسته بسته داد مى زدند: «یا تسلیم بشوید یا مرگ» حالا باید دید خودشان چه کار مى کنند. با این شکست.» از تشنگى ناى جواب دادن ندارم. 24 ساعت است که توى محاصره ایم. چشم ام پى نخستین نفرات خودى است که محاصره را شکسته اند و جلو مى آیند. امیدوارم آنقدر آب داشته باشند که همه رفع تشنگى کنند. حمید مى گوید: «حتماً مى دانند که...حتماً دبه آب تو راه است. حتماً.‎..» یک خمپاره، وسط نخستین نفرات خودى منفجر مى شود. یک دست که از آرنج به بالا را ندارد مى افتد توى سنگر ما. توى انگشت دوم اش یک انگشتر عقیق است که روى نگین اش «بسم الله» نوشته شده. نگین اش قهوه اى سوخته است. روى مچ دست، یک ساعت «بند چرمى» بسته شده. بند، قهوه اى است. ساعت شیشه اش خرد شده. کوکى است و کوکش بیرون زده. نمى دانم صاحب دست هنوز زنده است یا نه. حمید، نگاهش روى دست خیره مانده. پلک نمى زند.

ساعت ۱۱‎/۲۵ شب قبل
آخرین قطره هاى آب را هم قسمت کرده ایم. نمى دانم تا کى بتوانیم مقاومت کنیم. حمید دارد نامه هایى را که از طرف پدرش رسیده، از نو مى خواند. نمى دانم چطور این کار را مى کند چون فقط نور گهگاهى منورها و انفجار خمپاره ها، دوروبرمان را روشن مى کند. نامه ها، ده تایند و پدرش نوشته که برایش رفته اند خواستگارى و خانواده دختر هم رضا داده است. مى گویم: «از این مهلکه جان به سلامت مى بریم. نگران نباش.» مى گویم: «فکرش را هم نکن. چند ساعت بعد به این فکرها مى خندى.»
مى گوید: «نوشته که همه منتظرند که برگردم. نوشته که دعا کرده که سالم برگردم. نوشته خانواده عروس پرسیده اند که من خیلى که سخت گیر نیستم.»
مى گویم: «بنویس که سخت گیر نیستى اما به طعم آب گیر مى دهى چه برسد به طعم غذا. به طعم غذا. به گرد و خاک پتو، وسط محاصره گیر مى دهى چه برسد به تمیزى خانه.» ناى خندیدن ندارد وگرنه حتماً مى خندید. با این که تلفاتمان زیاد نبوده اما محاصره را لحظه به لحظه تنگ تر مى کنند. این را از نزدیک تر شدن صداى خمپاره ها مى فهمیم. شانس آورده ایم که دور و برمان گل است، وگرنه تا به حال دخل همه مان آمده بود. ما توى یکى از سنگرهاى سابق عراقى ها پناه گرفته ایم. دور و برمان، پر از کشته هاى عراقى است. نمى دانم چرا اما حالا، احساس نزدیکى بیشترى با آنها دارم. تا موقعى که زنده اند دشمن اند. وقتى که مردند دیگر یک مرده اند. آدم مرده دستش از دنیا کوتاه است.
نمى دانم چند تا فاتحه باید براى این همه کشته بفرستیم. اما به هرحال لازم است. خانواده اینها که بالاى سرشان نیستند. خیلى بد است که آدم توى غربت بمیرد. توى یک کشور دیگر بمیرد و جسدش هم دست خانواده اش نرسد.
به حمید نگاه مى کنم که هنوز مشغول مرور نامه هاست. مى گویم: «مگر مى توانى توى این نور بخوانى شان » مى گوید: «سطرهایى را که تاریکى مى افتد روشان، از حافظه مى خوانم.

ساعت ۸ شب قبل
توى سنگر را گشتیم دریغ از قطره اى آب. توى قمقمه هاى کشته ها را هم گشتیم آبى نمانده بود. آنها، ۲۴ ساعت توى محاصره بودند و حالا ما، توى محاصره ایم. این بار ششم است که همه چیز را زیر و رو مى کنیم براى غذا و آب.
ساعت ۲‎/۱۵ صبح وارد این سنگر جمعى شدیم و حالا ۸ شب است. دو تا شهید داده ایم. پیرمردى از تهران و جوانى از تبریز. هر دو را با سمینوف مجهز به مادون قرمز زده اند.
حمید، بغل دستم، با سمینوف اش، یکى از سمینوف زن ها را زد. چشم تو چشم شده بودند و حمید زودتر جنبیده بود. حمید خیلى عجیب نیست فقط عجیب است! ما اگر کسى را مى کشتیم تصور خاصى از او نداشتیم اما حمید، «طرف» را مى دید. انگار که با «طرف» رودررو حرف زده باشد. نمى دانستیم با این حال و هوا چطور دست به ماشه مى برد فقط مى دیدیم که سر نماز گریه مى کند. خیلى ها توى جنگ، سر نماز گریه مى کردند اما نماز خواندن حمید جور دیگرى بود. براى خودش گریه نمى کرد؛ گریه مى کرد که شفاعت کند براى آنهایى که کشته؛ با این همه توى همان لحظه که باید شلیک مى کرد، شلیک مى کرد. مى گفت: «جنگ که جاى شک کردن نیست. اگر نزنى، مى زند اگر تو را نزند رفیق ات را مى زند. نمى شود کاریش کرد. باید زد؛ نمى دانم تا کى اما باید زد.»
توى صف غذا، بچه ها صدایش مى زدند: «شفیع عراقى ها!» گاهى وقت ها ناراحت مى شد. مى گفت: «شوخى مى کنند مى دانم! اما بعضى شوخى ها خوب نیست. لااقل براى این جور جاها خوب نیست.» مى گفتم: «یادشان رفته که طلبه اى و توى این مسائل، حساس. سنى ندارند و مى خواهند توى این فضاى پر از تیر و خمپاره، خوش باشند.» قبول نمى کرد. مى گفت: «این چیزها، شوخى بردار نیست. مردن آدم ها که شوخى نیست. هرکسى ممکن است که بمیرد. داور، کس دیگرى است.»

ساعت ۳ صبح قبل
پیرمرد، با آن پیرمردى اش، دو نفر را کول گرفته بود و کشانده بود توى سنگر، آن هم زیر بارش خمپاره و تیرهایى که همین طور چپ و راست مى آمدند. از تهران آمده بود. 55 را شیرین داشت اما خودش مى گفت ۶۰ ساله است. پوستش هنوز زیاد چروک نشده بود. مى گفت: «۶۰ سالگى که سن پیرى نیست. شما، خیلى جوانید!» راست مى گفت غیر از او، توى گروهان، بالاى ۳۰ سال نداشتیم. جوانترین مان ۱۷ سال بیشتر نداشت و اهل تبریز بود. بیسیم چى بود و اغلب به ترکى حرف مى زد تا عراقى هایى که فارسى بلدند، روى خط، حرف هایش را نفهمند. از ۴۵ دقیقه قبل هم که توى محاصره افتاده بودیم هى بیسیم مى زد و به ترکى، درخواست کمک مى کرد و جواب مى شنید که مقاومت کنید. توى راهیم.» با همان لهجه شیرین ترکى اش چند بار به من گفت: «یعنى من آمدن نیروهاى کمکى را مى بینم الله اکبر! عراقى ها زودتر نرسند » حمید هم مى شنید و مى گفت: «شک تو کار جنگ نیست. این، نصیحتى برادرانه است.» و بیسیم چى مى خندید. چون حمید، شوخى ها را جدى مى گرفت. یک بار به حمید گفته بود: «حاج آقا! عقیده که فقط تو کتابها نیست گاهى وقت ها، آدم، دلى مى رسد به آخرش.» حمید هم گفته بود: «الله اکبر! بچه! این چیزها حساب و کتاب دارد الکى که نیست.» نمى دانستم طرف کدام شان را بگیرم. حرف هر دو تا، حساب بود.

ساعت ۲‎/۱۵ صبح قبل
حالا ما تو محاصره ایم. دور و برمان پر از کشته هاى عراقى است. نه راه پیش داریم نه راه پس. همیشه این امکان وجود دارد اما این که یک بار تجربه اش کنم... به فکرم هم نمى رسید! نمى دانم وقتى که از توى این محاصره در بیاییم - اگر در بیاییم- چند نفرمان زنده ایم. به بچه ها نگاه مى کنم. همه شان امیدوارند و جوان؛ و آرام و خمیده خمیده، از روى کشته هاى عراقى قدم برمى دارند. خمپاره هایى که توى گل منفجر مى شوند، روشنایى گل آلودى را با خودشان توى سنگر مى ریزند. چاره اى نیست. منتظر مى مانیم. حمید، همین الآن با سمینوف اش، یکى از «تجسس چى»هاى عراقى را زد. بعد زیرلب گفت: «همه از خاکیم» و چند دقیقه، چشم هایش را بست. به گمانم من هم باید چشم هایم را ببندم و وقتى بازشان کنم که همه چیز تمام شده اما...نمى شود.